W duchu Świąt Paschalnych
Od uroczyście obchodzonych przez nas Świąt Paschalnych minęło kilkanaście dni. Trwamy w okresie wielkanocnym. W zeszłorocznym Biuletynie w tym okresie liturgicznym temat Wielkanocy poruszał felieton ks. profesora Szymika. Dziś w udziale przypadło to mnie. W swoim krótkim rozważaniu chciałbym skupić się na dwóch niezwykle ważnych wydarzeniach okresu Świąt, o których mówi się może zbyt rzadko, choć przecież ich głębia i znaczenie są niezwykłe. Chodzi mi o Wigilię Paschalną i Oktawę Wielkanocy.
Wigilia Paschalna
Wigilia Paschalna to liturgia kończąca Triduum Paschalne, a jednocześnie pierwsza Msza Niedzieli Wielkanocnej i najważniejsza oraz najbardziej uroczysta Eucharystia w roku liturgicznym. Przypominam o tym w sposób szczególny, ponieważ w większości polskich parafii jest to wydarzenie nieco bezbarwne, niezrozumiałe, postawione pomiędzy śmiercią i zmartwychwstaniem – takie niejasne, w gruncie rzeczy nie wiadomo co. Często mówi się, że jest to liturgia Wielkiej Soboty, a po jej zakończeniu nadal wystawia się do adoracji w grobie Najświętszy Sakrament. Jest też jakaś dziwna obawa przed śpiewaniem pełną piersią najbardziej uroczystych pieśni o zmartwychwstaniu.
Tymczasem – raz jeszcze podkreślam – Wigilia Paschalna to wedle wskazań liturgicznych (a nawet z samego faktu bogactwa jej znaków) najbardziej uroczysta Eucharystia Niedzieli Zmartwychwstania, ważniejsza niż nasza tradycyjna polska Msza Rezurekcyjna.
Liturgia Wigilii Paschalnej składa się z czterech podstawowych części: Liturgii Światła, Liturgii Słowa, Liturgii chrzcielnej oraz Liturgii eucharystycznej. W czasie Liturgii Światła odbywa się poświęcenie ognia i Paschału. Jest to bardzo piękne, przebogate w znaki wydarzenie, które powinno odbywać się bezwzględnie po zapadnięciu zmroku (tak stoi w dokumentach liturgicznych) właśnie dla unaocznienia głębi znaków – ciemność nocy grzechu rozświetlana przez Światło Chrystusa. Na zakończenie tej części odśpiewywana jest najbogatsza teologicznie pieśń Kościoła – Exsultet, która opowiada o dziejach grzechu i odkupienia człowieka. Liturgia Słowa ma również najbardziej uroczysty charakter w roku liturgicznym – w pełnym wymiarze zawiera siedem czytań ze Starego Testamentu, Epistołę i Ewangelię. Również w tej części liturgii pojawia się motyw paschalny – przejścia przez całą historię zbawienia, ze Starego do Nowego Testamentu. Podczas jej trwania ma również miejsce najbardziej uroczysty w całym roku liturgicznym śpiew przed Ewangelią – Alleluja. Po okresie przeszło 40 dni, gdy powstrzymywaliśmy się od wyśpiewywania w liturgii tego uroczystego słowa, brzmi ono zupełnie szczególnie.
W Liturgii chrzcielnej po raz kolejny przeżywamy motyw przejścia z ciemności grzechu do nowego życia dzieci Bożych w Chrystusie. Już od pierwszych wieków chrześcijaństwa to właśnie w Noc Zmartwychwstania odbywały się uroczyste chrzty przygotowywanych przez bardzo długi okres katechumenów. Wreszcie Liturgia eucharystyczna – może w tym dniu najbardziej podobna do przeżywanej przez nas na co dzień – jest pełna akcentów związanych z radością Zmartwychwstania Chrystusa, a wielkanocne przyjęcie Komunii świętej dopełnia nasze przeżywanie tej jedynej w swoim rodzaju Liturgii w roku liturgicznym.
W wersji najbardziej poprawnej Wigilia Paschalna powinna kończyć się procesją rezurekcyjną – ze swoją radością doświadczoną we wspólnocie Kościoła powinniśmy wyjść, by dzielić się ze światem. To dzielenie się radością zmartwychwstania można jednak przenieść na niedzielny poranek i procesję rezurekcyjną połączyć z popularną Mszą świętą rezurekcyjną.
Oktawa Wielkanocy
O samej Oktawie, jej teologii też niestety mówi się bardzo mało – a przecież cała liturgia ośmiu dni wokół niej oscyluje. Oktawa wiąże się z największymi świętami w Kościele i jest rozumiana jako przedłużenie na okres ośmiu dni przeżywania uroczystości. Oktawa Wielkanocy jest najstarszą oktawą w Kościele, bowiem przeżywana jest już od IV wieku. Dziś przeżywamy w Kościele dwie oktawy – mamy jeszcze oktawę Bożego Narodzenia. Nie istnieje natomiast, będąca jedynie pewną pozostałością tradycji, oktawa Uroczystości Ciała i Krwi Pańskiej.
Oktawa rozumiana jako jeden wielki dzień świąteczny nie tylko przesuwa wszelakie niezwiązane z nią święta czy uroczystości kościelne (np. uroczystość Zwiastowania czy uroczystość św. Wojciecha, głównego patrona Polski), ale też nie może się łączyć z jakimkolwiek postem. Warto więc pamiętać, że w piątek w Oktawie Wielkanocnej nie tylko nie obowiązuje nas wstrzemięźliwość od mięsa oraz zabaw, ale wręcz poszczenie w tych dniach byłoby swego rodzaju nadużyciem, ponieważ Kościół świętuje wówczas Zmartwychwstanie, a poszczenie w tak uroczystym czasie nie byłoby oczywiście na miejscu.
O bogactwie Oktawy Wielkanocy, a nade wszystko o bogactwie znaków liturgii Wigilii Paschalnej można by pisać ogromnie dużo. Charakter tego krótkiego opracowania pozwolił mi jedynie na dotknięcie głębi tych wydarzeń i zarysowanie najistotniejszych kwestii.
Paweł Pomianek